एक आठ बर्षे बच्चा विद्यालयप्रति भयभीत छन् । किनभने उनी लेख्न, पढ्नमा पनि सम्पूर्ण ध्यान दिन सक्दैनन् । त्यसले परीक्षामा उनी अक्सर फेल हुन्छन् । आफु कमजोर भएका कारण बुवाआमा दुःखी छन् भन्ने उनलाई थाहा छ । तर, जतिसुकै प्रयास गरेपनि उनी अक्षरहरु राम्ररी ठिम्याउन असमर्थ छन् । अक्षर सही ढंगले लेख्न सक्दैनन्, स्मरण गर्न सक्दैनन् ।

यसैले शिक्षक, सहपाठी र आमाबुवाबाट समेत उनले बारम्बार गाली र अपहेलना सहनुपर्छ । सहपाठीले उनलाई कमजोर र केही नजान्ने भनी गिज्याउने गर्छन् । शिक्षकले बारम्बार उनको कमजोरीमाथि टिप्पणी गर्छन् । बुवा उनको पढाई देखेर निरास एवं उदास छन् ।

सामान्य रुपमा हेर्दा यहाँ बच्चाको गल्ती देखिन्छ । उनी कमजोर वा मेहनत नगर्ने जस्ता देखिन्छन् । पढाईप्रति ध्यान नदिने जस्ता लाग्छन् । तर, समस्या फरक छ ।

उनले जानीबुझी त्यसरी शिक्षक र अभिभावकलाई ठगेका होइनन् । उनले त प्रयास गरेकै हो । तर, उनमा एक किसिमको मस्तिष्क विकार छ, जसले गर्दा उनलाई अक्षरहरु ठिम्याउन मुस्किल हुन्छ । यसलाई चिकित्सकको भाषामा डिस्लेक्सिया भनिन्छ । यो आफैमा कमजोरी होइन । बरु सिकाइको हाम्रो विधी एवं पद्धती उचित नभएको हो । किनभने ठीक यस्तै समस्या महान वैज्ञानिकम अल्बर्ट आइस्टाइन, टेलिफोनको जनक एलेक्जेन्डर ग्राहम बेल र अभिनेता टम क्रुज जस्ता दिग्गजलाई पनि थियो ।

सन् २००७ मा प्रदर्शनमा आएको हिन्दी चलचित्र ‘तारे जमिन पर’को यो कथासार हाम्रा थुप्रै बालबालिकाको जीवन–भोगाइसँग सम्बन्धित छ । अहिले कतिपय बालबालिकामा विद्यालयप्रति वितृष्णा देखिन्छ । उनीहरु विद्यालयमा जान, लेख्न र पढ्न गाह्रो मन्छन् । पढेका कुरा राम्ररी स्मरण गर्न सक्दैनन् । अक्षरहरु ठिम्याउन सक्दैनन् । यो विकार ३ देखि १५ बर्षको उमेरका लगभग तीन प्रतिशत बच्चामा पाइन्छ । अर्थात जब बच्चा विद्यालय जान सुरु गर्छन् । बच्चाहरु विद्यालय जान सुरु गरेपछि नै यसको स्पष्ट लक्षण देखिन्छ । डिस्लेक्सियाले ग्रस्त बच्चाले अक्षरलाई उल्टो वा गलत पढ्छन् । जस्तो उनीहरुले अंग्रेजीको नाइनलाई सिक्स सम्झन्छन्, ‘डि’ लाई ‘बि’ ।

खासगरी बच्चाहरुमा यस्तो समस्या हुन्छ ।

डिस्लेक्सिया विभिन्न प्रकारको हुने गर्छ । र, यसको कारण पनि अलग अलग हुने गर्छ । परिवारमा कसैलाई डिस्लेक्सिया भएमा  यो समस्या परिवारका अन्य सदस्यलाई हुने सम्भावना पनि उत्तिकै हुन्छ । त्यस्तै, केही विशेष किसिमको वंशानुगत पनि डिस्लेक्सियाको लक्षण र संकेत बढाउन सक्छ । जसले गर्दा व्यक्तिलाई भाषा बोल्न, बुझ्नमा समस्या हुने गर्छ ।

डिस्लेक्सियाका लक्षण

डिस्लेक्सिया भएमा ससाना बालबालिकाहरुमा यी लक्षणहरु देखिने गर्छ ।

–कुनै कुरा भन्नमा धेरै समय लाग्ने

–नयाँ शब्द सिक्नमा कठिनाई हुने

–अक्षर, अंक र रङ्ग याद राख्न वा आफ्नो नाम बताउनमा समस्या हुने

–सही तरीकाले शब्द संरचना गर्नमा कठिनाई हुने

–नर्सरी  राइम याद गर्नमा कठिनाई

स्कुलले बालबालिकामा डिस्लेक्सियाका कयौ लक्षण हुनसक्छ ।

–सुनेको कुराप्रति प्रतिक्रिया दिन र त्यसलाई बुझ्नमा कठिनाई हुने

–उमेर अनुसार ज्ञानको कमी हुनु

–प्रश्नको उत्तर खोज्न तथा सही शब्द फेला पर्नमा कठिनाई

–कनै पनि कुरा क्रमवद्ध रुपमा याद राख्नमा कठिनाई

–अक्षर र शब्दमा समानता र अन्तर फेला पार्न वा अन्तर सुन्नमा कठिनाई

–नसुनेको शब्द उच्च गर्न नसक्नु

–पढ्न मन नगर्नु

यो समस्या किशोर वा वयस्क मानिसहरुमा पनि हुनसक्छ ।

डिस्लेक्सियाको उपचार

उनीहरु के कुरामा रुची राख्छन्, त्यही माध्यामबाट उनीहरुलाई नयाँ कुरा सिक्नका लागि प्रेरित गर्नुपर्छ । कुनैपनि कुरा उनीहरुले नै बुझ्नेगरी सरल एवं सामान्य हिसाबले बुझाउनुपर्छ । यस्तो बच्चालाई जबरजस्ती पढाउने गल्ती नगरौं । बरु, उनीहरुसँग खेल्ने वा रमाउने गरौं । खेलकै माध्यामबाट कुनैपनि कुरा सिकाउने अभ्यास गरौं । स्पर्श गरेर वा महसुष गरेर उनीहरुले पढ्न र बुझ्न सिक्छन् । साथै उनीहरुलाई विभिन्न ठाउँको भ्रमण गराएर पनि नयाँ नयाँ कुरा सिकाउन सकिन्छ ।

लामो समयसम्म पनि बच्चामा पढ्ने क्षमतामा विकास नभएमा चिकित्सकलाई देखाउनु जरुरी हुन्छ । चिकित्सकले विशेष जाँच गरेर उसको पढ्ने क्षमताबारे पत्ता लगाउन सक्छ । त्यस्तै उसले हेर्ने, सुन्ने र दिमागले काम गर्ने क्षमताको जाँच गरेर पनि उसको समस्याको पहिचान गर्न सक्छ । र त्यसैको आधारमा उपचार हुने गर्छ ।

डिस्लेक्सियाको समस्या भएमा यो आजीवन समस्याकै रुपमा रहने भएकोले औषधिको भरमा डिस्लेक्सियाको उपचार हुँदैन । शिक्षा सम्बन्धि विशेष टेक्निक र विशेष माध्यमको उपयोग गरेर डिस्लेक्सियाको समस्या कम गर्न सकिन्छ । उदाहरणको लागि डिस्लेक्सियाको समस्या भएमा बच्चाहरुमा पढ्ने क्षमताको कम गर्न सुन्न र स्पर्श गर्न सिकाइन्छ ।

READ MORE NEWS

विश्व अर्थतन्त्र : ऋणको दलदल र बढ्दो गरिबी

कोरोना भाइरसको कारण विश्व अर्थतन्त्र ऋणको दलदल र बढ्दो गरिबीमा रुमल्लिएको छ । यसले मानव जातिको अस्तित्वलाई नै संकटमा पार्ने देखिएको छ । त्यतिमात्र होइन, पूँजीवादी अर्थ-राजनीतिको सम्पन्नतालाई अब्यवस्था, अपूर्णता र संकट थोपरिरहेको छ । यस्तो लाग्छ, यो व्यवस्था भित्रभित्रै मक्किसकेको छ, ढल्नमात्र बाँकी छ । पैसा भए पुग्छ भन्ने पूँजीवादी सोचाई एवं मान्यतालाई भत्काइदिएको छ ।

आर्थिक सम्पन्न भएका देशमात्र सबै क्षेत्रमा सक्षम हुन्छन् भन्ने आम मानिसको विश्वासलाई कोरोनाले गलत अथवा भ्रम सावित गरेको छ । पूँजीवादी विश्व अर्थतन्त्रमा धन जोगाउनु र नाफा कमाउनु विषय मुख्य हो, रोग र मृत्यु सामान्य हो भन्ने अमानवीय एव असामाजिक चरित्र प्रदर्शन भइरहेको छ । जसको नेतृत्व अमेरिकाले गरिरहेको छ । अहिले पनि उसले मानव स्वास्थ्य र मृत्युको क्षतिभन्दा अर्थतन्त्रको क्षति रोक्न भएभरको बल लगाइरहेको छ । तर ऊ सफल भइरहेको छैन ।

आज अरबौ मानिसको निन्द्रा हराएको छ । कोरोना भाइरसको माहामारीले मानव जातिकै अत्यन्त खराब शत्रुका रूपमा उपस्थित छ- यो भाइरस । अन्य कुनै कारण नभएर कोरोना मानव सिर्जित महाभारी हो । एउटा प्रतिवेदनअनुसार, जनवारबाट मान्छेमा सर्ने सरुवा रोगका कारण संसारमा वाषिर्क १० लाखभन्दा बढी मानिसको मृत्यु हुने गर्छ ।

‘प्लस वान’ जर्नलमा प्रकाशित लेखअनुसार सन १९८० देखि २०१३ सम्म विश्वमा २ सय १५ वटा महामारी फैलिएका थिए । जसले विश्वभर साढे ४ करोड मानिसलाई संक्रमित  बनाएको थियो ।  तीमध्ये ६० प्रतिशतभन्दा बढी रोगको उत्पत्ति स्रोत जनावर थिए र जसमध्ये दुईतिहाई रोग जंगली जनावरमा पाइने ब्याक्टेरिया, भाइरसलगायतका जीवाणुका कारण मानिसमा सरेका थिए ।

मानिसका अनौठा सोख र उपभोगका कारण वन्यजन्तुसँग मानिसको बढ्दो हिमचिम र वनविनाश लगायतका वन्यजन्तुको वासस्थानमा आएको ह्रासका साथै जलवायु परिवर्तनका कारण वन्यजन्तुबाट मानिसमा रोग सर्ने वातावरण बनिरहेको छ ।

कोरोना भाइरस (कोभिड-१९) विश्व आर्थिक र राजनीतिक ग्लोबलाइजेसन (वैश्विकरण) को उपज हो । अस्वस्थ पूँजीवादले ल्याएको महत्त्वपूर्ण संकट उपभोगवादी चरित्र हो । यसले पछिल्लो समयमा पूँजीको चरित्रलाई अधिकतम रूपले उपभोगवादी बनाइदिएको छ । उपभोगवादी चरित्रले मानवीय जीवनका मूल्य-मान्यता, आदर्श-संस्कार सबैलाई ध्वस्त पार्दै मान्छेलाई खेलौना बनाइदिएको छ । अतिरिक्त आयआर्जन र उपभोगका लागि मानव जातिले गर्दै आएका अस्वस्थ पूँजीवादी प्रतिस्पर्धाले यस प्रकारका सङ्कट निम्त्याउँदै छ ।

सौखीनहरूले संसार बनाउनेभन्दा पनि बिगार्ने काम गरेका छन् । एड्स अप्राकृतिक यौन सम्पर्कको परिणाम हो । यो रोगले संसारका लाखौं मानिसको ज्यान लिएको छ । तर पनि पूँजीवादी विश्वबजारमा यौन पैसाको लागि नाफामूलक व्यापार भएको छ । उपभोक्तावाद ‘ग्लोबलाइजेसन’को चरम अभिव्यक्ति हो । आजको सङ्कट ग्लोबलाइजेसनको परिणाम हो । प्रकृतिमाथिको अतिक्रमण र आक्रमणबाट उत्पन्न महामारी हो ।

आज विश्व अर्थतन्त्र ऋणको भारले ग्रसित हुन थालेको छ । यो ऋण दिन प्रतिदिन उत्कर्षमा पुगेको छ । ‘दि इन्स्टिच्युट अफ इन्टरनेशनल फाइनान्स’का अनुसार सन् २०१९ सम्ममा विश्वभरिका सरकारी, व्यवसायी तथा घरपरिवार क्षेत्रको कुल ऋण २५५ ट्रिलियन डलर पुगेको छ । जुन विश्वको कुल ग्राहस्थ उत्पादन भन्दा ३२२ प्रतिशत बढी हो । यसरी विश्वको कुल जनसंख्या करिब ७ अर्ब ७७ करोडमा प्रतिव्यक्ति ऋण ३२ हजार पाँचसय डलर हुन पुग्छ ।

विश्वको कुल उत्पादनभन्दा कुल ऋण ३.२ गुणाले वृद्धि भएको छ । यस्तो तीब्र गतिले बढेको ऋणलाई विश्व बैंकले अन्तराष्ट्रिय मुद्राकोषजस्ता संस्थाहरूले सतर्कता देखाएता पनि ऋणको वृद्धिदरमा भने कमी आउने देखिएको छैन । कोरोना भाइरसको कारणले गर्दा ऋणको भार अझ बढ्ने देखिन्छ । कोरोनाको कारण बहुआयामिक असर पर्दा विश्वको अर्थतन्त्रमा दोस्रो विश्वयुद्धभन्दा पछिको ठूलो संकट आउने देखिएको छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषका अनुसार कुनै पनि देशको कुल ऋण कुल गार्हस्थ उत्पादन (जीडीपी) भन्दा बढी हुनुहँुदैन, अर्थात् कुल ऋण र जीडीपीको अनुपात १०० प्रतिशतभन्दा कम हुनुपर्दछ । यो अनुपात १०० प्रतिशतभन्दा कम रहेमा त्यस्तो देशमा आर्थिक समस्या कम हुन्छ । तर, यो अनुपात १०० प्रतिशतभन्दा बढी हुँदा देशमा वित्तीय सङ्कट बढ्न सक्ने सम्भावना अधिक रहन्छ ।

मुद्रा कोषका अनुसार नै सन् २०१९ सम्ममा सबैभन्दा बढी ऋणको भार जापानमा रहेको छ । यो देशमा कुल गार्हस्थ उत्पादनभन्दा कुल ऋण २३५ प्रतिशतले बढी छ । जापानमात्र होइन, आर्थिक रूपले सम्पन्न अन्य देशहरू इटालीमा १८५ प्रतिशत, अमेरिकामा १०४ प्रतिशत, फ्रान्समा ९८ प्रतिशत, क्यानडामा ९० प्रतिशत र बेलायतमा ८७ प्रतिशत ऋणको अनुपात रहेको छ ।

हाम्रो देश पनि ऋणको चङ्गुलमा दिन प्रतिदिन फस्दै गएको छ । आर्थिक वर्ष ०७६/७७ को अन्त्यसम्म आइपुग्दा ४२ हजार रूपैयाँ प्रत्येक नेपालीको टाउकोमा ऋण पुगेको छ । यो ज्यादै लज्जाको विषय हो । चालु आर्थिक वर्षमा १४ खर्ब ७४ अर्बको बजेट ल्याएकोमा सरकारको ऋण १४ खर्ब १८ अर्ब रूपैयाँ नाघेको छ । जसमा ५५ प्रतिशत अर्थात ८ खर्ब ५ अर्ब रूपैयाँ वैदेशिक ऋण रहेको छ भने ४५ प्रतिशत अर्थात ६ खर्ब १३ अर्ब रुपैयाँ आन्तरिक ऋण रहेको महालेखा नियन्त्रणकको कार्यालयले जनाएको छ ।

कोरोना माहामारीको कारण शक्तिशाली तथा आर्थिक सम्पन्न भएका मुलुकको जीडीपी वृद्धि पनि ऋणात्मक हुन थालेको छ । तर, चीन अब यो महामारीका साथै आर्थिक संकटबाट माथि उठ्न थालेको छ । चीनमात्रै यस्तो एक ठूलो देश हो जसको जीडीपी वृद्धि प्लस (धनात्मक) मा रहेको छ ।

चीनले आप\mनो अर्थव्यवस्थामा सुधार गर्यो र अन्य कयौं संकेत पनि देखिएको छ । जुन महिनामा चीनको म्यानुफ्याक्चरिङ क्षेत्रमा तीव्रता आयो र उसको आयात र निर्यातमा पनि वृद्धि भएको छ । अमेरिका, वेलायत, इटाली, फ्रान्स, क्यानाडा, जर्मनी, जापान र भारत लगायत थुप्रै देशको जीडीपी ऋणात्मक छ । अमेरिकामा कोरोना भाइरसबाट सर्वाधिक विनाश भएको छ ।

अमेरिकाको जीडीपीमा २०२० को दोस्रो त्रैमासमा ३२.९ प्रतिशतको गिरावट भएको थियो । कोरोना माहामारीभन्दा पहिला त्यो देशको आर्थिक वृद्धिदर सात देशमध्ये सबैभन्दा बढी थियो । त्यस्तै बेला यता पनि २०२० को दोस्रो  त्रैमासिकमा जीडीपीमा २०.४ प्रतिशतको गिरावट आएको थियो । इटालीको जीडीपीमा अपि्रल-जून त्रैमासिकमा १२.४ प्रतिशत गिरावत आएको थियो । १९९५ को पहिलो त्रैमासपछि यो सबैभन्दा ठूलो गिरावट हो । त्यस्तै गरेर फ्रान्सको जीडीपीमा अपि्रल-जून महिनाको त्रैमासमा १३.८ प्रतिशतको गिरावट दर्ता भएको थियो । क्यानाडामा पनि अपि्रल-जून महिनाको पहिलो त्रैमासिकमा जीडीपीमा १२ प्रतिशतको गिरावट आएको थियो । जर्मनीको दोस्रो त्रैमासिकमा पहिलो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा जीडीपीमा १०.१ प्रतिशतले गिरावट आएको थियो । अर्को आर्थिक सम्पन्न भएको एसियाली मुलुक जापानको जीडीपीमा अप्रिल-जूनको त्रैमासमा ७.८ प्रतिशतको गिरावट आएको थियो ।

कोरोना भाइरसको कारण विश्वका झण्डै १.३ अर्ब जनसंख्या बहुआयामिक गरिबीको रेखामुनि पुगेको छ । अन्तराष्ट्रिय श्रम संगठन (आइएलओ) ले नोवेल कोरोना भाइरसका कारण विश्वभर सवा अर्ब श्रमिकले रोजगारी गुमाउने आकलन गरेको छ । यो महामारीले मानव स्वास्थ्यलाई मात्र होइन विश्व अर्थतन्त्रलाई समेत डामाडोल बनाएको छ  । जसको कारण आर्थिक असमानताको आडल झन डरलाग्दो हुने देखिएको छ ।

वर्तमान विश्व संकटको समयमा संसारकै ठूलो अनलाइन सपिङ प्लेटर्फम ‘अमेजन’का संस्थापक जेफ बेजोस महामारीकै बीचमा दुईसय अर्ब अमेरिककी डलर सम्पत्तिका मालिक बनेका छन् । त्यस्तै अर्को ठूलो चिनियाँ अनलाइन सपिङ प्लेटर्फम ‘अलिबाबा’ले पनि कोरोनाको कहरबीच डरलाग्दो कमाई गरेको छ । कोभिड-१९ को संक्रमणबाट जोगिन सामाजिक दुरी कायम गर्नुपर्ने  बाध्यताले विश्वभर नै अनलाइन सपिङ कल्चर ह्वात्तै बढेपछि इ-कमर्स कम्पनीहरूले यसको प्रर्याप्त लाभ लिइरहेका छन् ।

कोरोना भाइरसका कारण नेपालसहित दक्षिण एसियाको आर्थिक वृद्धिदर ४० वर्षयताकै सबैभन्दा कमजोर हुने प्रक्षेपण विश्व बैंकले गरेको छ । बैंकले नेपालको आर्थिक वृद्धिदर त १.८ प्रतिशतभन्दा माथि नजाने जनाएको छ । चालु आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा नेपाल सरकारले ७ प्रतिशत घोषणा गरेको छ ।

कोरोनाका कारण अहिले एउटा देशले अर्को देशलाई सहयोग गर्ने अवस्था छैन । त्यही भएर विश्वका देशहरू थप गरिब हुने विश्व बैंकको दावी छ । यसअघि विश्व बैंकले दक्षिण एसियाको आर्थिक वृद्धिदर ६.३ प्रतिशत हने बताएको थियो । लकडाउन र निषेधाज्ञाको अवधि अझै बढेमा नेपालसहित दक्षिण एसिया क्षेत्रको अर्थतन्त्र झनै खराब हुने पनि विश्व बैंकको दाबी छ । धेरै अर्थशास्त्री  र अर्थविज्ञहरूले पनि यस्तै अनुमान गरेका छन् ।

कोरोनाले के प्रमाणित गरेको छ भने, भौतिक सम्पन्नता धन दौलतले मात्रै मानव जीवन सुरक्षित हुन सक्दैन । योभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक चेतना तथा मान्यताहरू महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । शक्तिसम्पन्न र सबल अर्थतन्त्र भएका देशभन्दा स्वास्थ्य, शिक्षा, सामाजिक न्याय, वैज्ञानिक चेतना, अनुशासन र सद्भाव भएका देशमा कोरोना कमजोर देखियो । पूँजीवादी सम्पन्ताले मानव जातिलाई प्राकृतिक प्रकोपबाट सुरक्षा दिन सक्दैन बरू भयावह, त्रास र संकट थोपर्छ ।


Your Views
Related News